Hypotheken als Zwaard van Damocles

Nederlandse huishoudens hebben internationaal gezien een zeer forse hoeveelheid hypotheekschuld. Met alle bezittingen die er tegenover staan lijkt dit geen probleem, maar niets is minder waar. Door de samenstelling van de schuld worden de consumentenbestedingen gedrukt, zal het aantal schuldsaneringen toenemen en verergert de restschuldproblematiek. De goudgerande AAA-rating van Nederland is inmiddels naar beneden bijgesteld met de woningschuld als belangrijkste argument. ‘Shrink to glory’ en structurele daling van onze welvaart ligt op de loer.

Hypotheken

Met een totale hypotheekschuld van 670 miljard, ruim 125% van het BBP, mag Nederland zich scharen in de buitencategorie. Hypotheekrenteaftrek en ruime bancaire verstrekkingen hebben de huizenprijzen in een relatief korte tijd fors doen stijgen en in haar kielzog de absolute maar ook relatieve hypothecaire schuld. 95% van alle particuliere schulden bestaat dan ook uit leningen die aangegaan zijn voor grotendeels de eigen woning en in sommige gevallen ook extra vastgoed. Dit lijkt geen probleem. Er staan immers tegenover deze schulden royale waardes van het betreffende vastgoed, spaartegoeden en bijvoorbeeld ook een goed gevulde Nederlandse pensioenpot. De werkelijkheid is echter een andere. De gedaalde huizenprijzen, strengere normeringen voor nieuwe hypotheken en aanvullende renteaftrekspelregels, hebben de woningmarkt doen bevriezen. Verschillende partijen proberen ons met man en macht te overtuigen van de uitbodemende markt, al was het alleen maar uit psychologische optiek: “u moet er nu bij zijn”. Met een sterke wil kun je ver komen, maar de fundamenten overtuigen noch allerminst. Door de dalingen van de huizenprijzen de afgelopen jaren hebben inmiddels ruim 1 miljoen huishoudens een hypotheek die hoger is dan de waarde van hun woning. Het gaat hierbij vooral om huishoudens die de afgelopen 10 jaar een huis hebben gekocht, met jonge gezinnen als belangrijkste groep. (Bovenstaande grafiek toont de schuldontwikkeling van Nederlandse huizenbezitters.) 

(Figuur 2: percentage negatief eigen vermogen naar leeftijd en burgerlijk staat.)

Figuur 2

Onder water
Van alle gezinnen met een kostwinner onder de 35 jaar staat 40% met hun hypotheek ‘onder water’ en in de categorie 35-45 jaar ruim 20%. Huishoudens die cruciaal zijn voor de binnenlandse consumentenbestedingen, de motor van onze economie. Met onze handelsgeest en de export door een selecte groep bedrijven houden we de schade nog enigszins beperkt, maar de echte kracht en de werkgelegenheid binnen onze economie ligt in het MKB. Consumentenbestedingen zijn daarvoor cruciaal. Huizenbezitters houden echter de hand op de knip. Vooral niet omkijken naar een andere woning en sparen en bewaren voor mindere tijden. Economie is echter een gevoelige balans en geld zal moeten rollen om de welvaart op peil te houden. Minder consumentenbestedingen betekent immers minder werk en meer werkeloosheid met weer minder bestedingen tot gevolg. Waar de stijgende huizenprijzen de Nederlandse economie jarenlang stimuleerde, leveren de prijsdalingen van de afgelopen jaren een onnodig groot probleem op. 

Nederland bezuinigt zich op dit moment naar een lagere welvaart door zowel de overheids- als de particuliere bestedingen. De economie is uit balans, waarbij de particuliere hypotheekschulden een belangrijke rol spelen. Het bedrag aan uitstaande hypotheken daalt maandelijks mondjesmaat en zonder stevige hervormingen zal het binnenlandse bestedingsniveau jarenlang stagneren. De verwachting is nu al dat Nederland pas in 2017 het welvaartsniveau van 2008 zal evenaren en dit lijkt nog optimistisch. Kijkend naar het macro economische beleid, lijkt een stagnatie tot krimp gedurende de komende decennia het meest waarschijnlijke scenario. Het is nog maar zeer de vraag in hoeverre onze sociaal economische infrastructuur hier tegen bestand is. Gedwongen woningverkopen door wanbetalingen, scheidingen, overlijden, et cetera, zullen de komende jaren gestaag toenemen. Met restschulden, afbetalingsregelingen en een toename van het aantal schuldsaneringen tot gevolg. Vooral krimpregio’s zullen hard worden. 

De enige juiste keuze
Is er dan geen alternatief? Jazeker wel. Een versnelde hervorming van de hypotheekmarkt. In diverse landen is ervaring opgedaan met collectieve schuldreductieprogramma’s. In de praktijk betekent dit dat banken hun verlies moeten nemen als er sprake is van een onbalans in waarde en schuld of inkomen en lasten. Uiteraard onder strikte spelregels. Banken hebben inmiddels forse voorzieningen genomen voor slechte leningen, maar stellen daadwerkelijk afboeken uit. Terwijl in heel veel situaties duidelijk is dat het lek nooit boven zal komen. 

Het is aan de overheid om te bepalen of we decennialang blijven doormodderen of dat deze al zeer langdurende onbalans spoedig wordt opgelost. Uit economisch perspectief is er maar één juiste keuze. 

Folkert Fennema

Reageren?